Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra "di cư nhận thức" trong nhiều ngành nghề, với tốc độ lan tỏa nhanh chóng chưa từng thấy. Sự thay đổi này mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng khiến không ít người lo ngại về nguy cơ mất việc làm và niềm tin vào AI.
AI làm thay đổi môi trường việc làm toàn cầu
Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đang thúc đẩy quá trình "di cư nhận thức" - khi công việc trí tuệ dần chuyển từ con người sang máy móc. Theo chuyên gia về công việc tương lai Christopher Stanton (Harvard University), tốc độ lan tỏa của AI vượt trội so với các cuộc cách mạng như máy tính cá nhân hay Internet trước đây. CEO Google DeepMind Demis Hassabis nhận định sự bùng nổ của AI sẽ diễn ra nhanh và sâu rộng hơn nhiều so với Cách mạng Công nghiệp truyền thống.
Hiện nay, nhiều cá nhân nhanh chóng tích hợp AI vào quy trình và bản sắc công việc, từ các nhà tư vấn thành thạo prompt design đến quản lý sản phẩm và những start-up ứng dụng AI toàn diện. Tuy vậy, không ít người vẫn lúng túng trước xu thế, lo ngại về tương lai nghề nghiệp của chính mình và mức độ phù hợp với thế giới số hóa đang được định hình.
AI mang đến cơ hội nhưng cũng tạo áp lực
- AI đang tái định hình quy trình làm việc ở nhiều ngành, khiến vai trò và tổ chức lao động thay đổi nhanh hơn các tiêu chuẩn hiện tại.
- Một số người chủ động "bắt tàu" AI, trong khi nhiều người khác vẫn ở lại "nhà ga" vì thiếu định hướng rõ ràng.
- Áp lực thích ứng và nỗi lo bị thay thế dai dẳng, bao trùm tâm lý của cả nhân viên kỳ cựu lẫn người mới bắt đầu sử dụng AI.
Rủi ro của "AI Winter" và bài học lịch sử
Lịch sử từng ghi nhận hai "AI Winter" (mùa đông AI), lần lượt vào các thập niên 1970 và cuối 1980, do công nghệ không đáp ứng kỳ vọng và sự thất vọng dẫn tới cắt giảm nguồn lực. Hiện tại, nhờ có sự hỗ trợ mạnh hơn về nguồn lực, dữ liệu và cơ sở hạ tầng điện toán đám mây, nguy cơ tái diễn "AI Winter" thấp hơn, nhưng rủi ro đặt ở niềm tin — khi AI không còn chiếm được lòng tin của xã hội.
Giới hạn công nghệ và niềm tin vào AI còn nhiều tranh cãi
Các hạn chế công nghệ nổi bật
- Các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) vẫn còn hiện tượng "hallucinate" (ảo tưởng): trả lời sai nhưng tự tin, không có trách nhiệm giải trình.
- AI không có trí nhớ dài hạn và còn gặp khó khăn khi duy trì hội thoại giữa nhiều phiên làm việc.
- Trí tuệ của AI gần như "cố định" khi đã được phát hành, chỉ học trong phạm vi phiên làm việc và context window.
Sự chia rẽ niềm tin xã hội
Theo khảo sát Edelman Trust Barometer 2025, 72% người Trung Quốc tin tưởng AI, trong khi con số này tại Mỹ chỉ là 32%. Sự khác biệt này một phần bị chi phối bởi yếu tố văn hóa, quản trị và minh bạch xoay quanh phát triển AI.
Thách thức và triển vọng song hành
Dù còn nhiều thiếu sót, AI đã được ứng dụng hiệu quả trong lĩnh vực như tăng tốc phát triển phần mềm, hỗ trợ các nhà nghiên cứu, cả ở lĩnh vực hàn lâm như khảo cứu cổ ngữ. Tuy nhiên, sự thịnh hành quá nhanh của AI tạo ra bối cảnh "ép buộc di cư" — nơi người lao động cảm thấy bị thay thế thay vì tự nguyện thích nghi.
Nhịp thay đổi do AI đang tạo nên cả cơ hội lẫn lo ngại về việc làm và niềm tin xã hội. Tác động AI không chỉ ở việc thay đổi công cụ, mà còn là quá trình tái định nghĩa giá trị và chỗ đứng của con người trong một hệ sinh thái công việc mới. Niềm tin và sự chuẩn bị sẽ quyết định ai là người thực sự "thuộc về" kỷ nguyên AI.